{"id":2898,"date":"2024-12-03T21:47:52","date_gmt":"2024-12-03T21:47:52","guid":{"rendered":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/?p=2898"},"modified":"2024-12-03T21:47:53","modified_gmt":"2024-12-03T21:47:53","slug":"jak-ogromny-wieloryb-trafil-do-literatury-filmu-i-opery","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/?p=2898","title":{"rendered":"JAK OGROMNY WIELORYB TRAFI\u0141 DO LITERATURY, FILMU I OPERY"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

      Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 12 sierpnia 1819 roku.  W\u00f3wczas z portu Nantucket, znajduj\u0105cego si\u0119 na wyspie o tej samej nazwie (wschodnie wybrze\u017ce USA) wyp\u0142yn\u0105\u0142  w rejs wielorybniczy statek, tr\u00f3jmasztowy \u017caglowiec \u201eEssex\u201d.  Za\u0142oga liczy\u0142a dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Statkiem dowodzi\u0142 \u015bwie\u017co upieczony kapitan George Pollard, a pierwszym oficerem by\u0142 Owen Chase, do\u015bwiadczony wielorybnik i marynarz.  Mieli wr\u00f3ci\u0107 za dwa, trzy lata, bo tyle trwa\u0142y zazwyczaj wielorybnicze wyprawy. To by\u0142 kolejny rejs \u017caglowca, kt\u00f3ry uchodzi\u0142 za statek dzielny i szcz\u0119\u015bliwy.<\/p>\n\n\n\n

       W XIX wieku Nantucket by\u0142  wa\u017cnym o\u015brodkiem wielorybniczym. Wielorybnictwem parali si\u0119 prawie wszyscy mieszkaj\u0105cy tam m\u0119\u017cczy\u017ani. By\u0142  to  zaw\u00f3d skrajnie niebezpieczny. Z \u00f3wczesnych statystyk wynika, \u017ce jedna czwarta m\u0142odych kobiet by\u0142a ju\u017c wdowami. A jednocze\u015bnie polowanie na wieloryby by\u0142o bardzo dochodowe. Po udanych po\u0142owach mo\u017cna by\u0142o bardzo  dobrze zarobi\u0107. Niezwykle cenny by\u0142 pozyskany z wieloryba olej, a tak\u017ce  ambra, z\u0119by.<\/p>\n\n\n\n

          Pierwsze po\u0142owy i pocz\u0105tek koszmaru<\/strong><\/p>\n\n\n\n

     Pierwszego wieloryba wypatrzyli dopiero u wybrze\u017cy Argentyny, ale polowanie si\u0119 nie powiod\u0142o. Szcz\u0119\u015bcie dopisa\u0142o im dopiero na Oceanie Spokojnym. Na pok\u0142adzie \u0107wiartowali kolejne wieloryby. Olejem pozyskanym z wytapianego t\u0142uszczu ssak\u00f3w nape\u0142niali beczki. Na par\u0119 dni zatrzymali si\u0119 na Wyspach Galapagos, gdzie urz\u0105dzili polowanie na \u017c\u00f3\u0142wie nazywane  przez marynarzy \u201e\u017cywymi magazynami mi\u0119sa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

      20 listopada 1820 roku  okaza\u0142 si\u0119 czarnym dniem dla \u017caglowca i jego za\u0142ogi. \u201eEssex\u201d by\u0142 niemal\u017ce na \u015brodku Pacyfiku, gdy pojawi\u0142o si\u0119 stado wieloryb\u00f3w. Natychmiast w ich kierunku pomkn\u0119\u0142y trzy \u0142odzie. Za\u0142ogom z dw\u00f3ch uda\u0142o si\u0119 wbi\u0107 harpuny w dwa wielkie ssaki. Trzecia \u0142\u00f3d\u017a zosta\u0142a uszkodzona i wr\u00f3ci\u0142a na statek. W tym czasie do niego z wielk\u0105  szybko\u015bci\u0105 zbli\u017ca\u0142 si\u0119 ogromny wieloryb. Na oko wa\u017cy\u0142 ze sto ton  i by\u0142  d\u0142ugi na dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 metr\u00f3w. Ten widok sparali\u017cowa\u0142 za\u0142og\u0119, bo dotychczas nikt nie s\u0142ysza\u0142, aby kiedykolwiek wieloryb zaatakowa\u0142 statek.  Olbrzym najpierw z impetem uderzy\u0142 w burt\u0119, a potem w cz\u0119\u015b\u0107 dziobow\u0105. Przez powsta\u0142e wielkie dziury wlewa\u0142a si\u0119 woda, \u017caglowiec zacz\u0105\u0142 powoli ton\u0105\u0107. Za\u0142odze uda\u0142o si\u0119 wydosta\u0107 i umie\u015bci\u0107 w \u0142odziach zapas suchar\u00f3w, par\u0119 beczek ze s\u0142odk\u0105 wod\u0105 i kilka \u017c\u00f3\u0142wi z Galapagos.    <\/p>\n\n\n\n

       Pierwsz\u0105 \u0142odzi\u0105 dowodzi\u0142 kapitan Pollard, drug\u0105 \u2013 pierwszy oficer Chase, a trzeci\u0105 – drugi oficer Joy. Powinni p\u0142yn\u0105\u0107 w stron\u0119 Markiz\u00f3w, co zaj\u0119\u0142oby miesi\u0105c, ale obawiaj\u0105c si\u0119 \u201epolinezyjskich dzikus\u00f3w i ludo\u017cerc\u00f3w\u201d, o kt\u00f3rych kr\u0105\u017cy\u0142y legendy,   wybrali kierunek wybrze\u017cy Peru i Chile. Mija\u0142y dni, tygodnie. B\u0142yskawicznie topnia\u0142y skromne zapasy suchar\u00f3w i wody. Pod koniec grudnia trzy \u0142odzie dotar\u0142y do bezludnej, niewielkiej wysepki Henderson. Tam zostali trzej rozbitkowie, postanowili w tym miejscu czeka\u0107 na ratunek. Pozostali pop\u0142yn\u0119li dalej. N\u0119kani g\u0142odem i pragnieniem zacz\u0119li umiera\u0107. Zw\u0142oki trzech pierwszych marynarzy oddano oceanowi, ale przy czwartym powiedziano \u2013stop. \u201eJe\u015bli chcemy prze\u017cy\u0107, jego cia\u0142o musi by\u0107 naszym pokarmem\u201d. Wielorybnicy stali si\u0119 kanibalami…<\/p>\n\n\n\n

           Dopiero po  trzech miesi\u0105cach tu\u0142aczki po oceanie<\/p>\n\n\n\n

nadszed\u0142 ratunek. Za\u0142oga \u017caglowca \u201eDauphin\u201d  wypatrzy\u0142a zniszczon\u0105 \u0142\u00f3d\u017a. Na niej by\u0142o dw\u00f3ch wyn\u0119dznia\u0142ych m\u0119\u017cczyzn, a obok nich ludzkie szcz\u0105tki. To kapitan Pollard i marynarz Charles Ramsdell. Brytyjski statek \u201eIndian\u201d odnalaz\u0142 drug\u0105 \u0142\u00f3d\u017a. By\u0142 na niej pierwszy oficer Chase i dw\u00f3ch marynarzy. Trzeciej \u0142odzi nigdy nie odnaleziono. Ameryka\u0144ska fregata pop\u0142yn\u0119\u0142a po trzech rozbitk\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali na wyspie Henderson. W sumie z 20-osobowej za\u0142ogi tragedi\u0119 prze\u017cy\u0142o tylko osiem os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

              Melville i \u201eMoby Dick\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Po prawie trzech dekadach ta dramatyczna historia zainspirowa\u0142a 30-letniego nowojorskiego pisarza Hermana Melville`a do napisania powie\u015bci \u201eMoby Dick\u201d. By\u0142 ju\u017c autorem pi\u0119ciu ksi\u0105\u017cek i mia\u0142 za sob\u0105 dwuletni\u0105   prac\u0119 harpunnika  na statku wielorybniczym.  Przyjecha\u0142 do  Nantucket i tam rozmawia\u0142 z Thomasem Nickersonem,  ostatnim \u017cyj\u0105cym cz\u0142onkiem za\u0142ogi \u017caglowca \u201eEssex\u201d. Jednak w ksi\u0105\u017cce wykorzysta\u0142 tylko cz\u0119\u015b\u0107 tych dramatycznych wydarze\u0144 i wspomnie\u0144.<\/p>\n\n\n\n

     Powie\u015b\u0107  wydano w 1851 roku w Londynie i Nowym  Jorku. Ale nie spodoba\u0142a si\u0119 tak jak jego wcze\u015bniejsze ksi\u0105\u017cki.  Wr\u0119cz  bardzo negatywnie przyj\u0119li j\u0105 i  czytelnicy, i krytycy.  Doceniona zosta\u0142a  dopiero po wielu, wielu latach i  uznana za jedno z arcydzie\u0142 \u015bwiatowej literatury. Powie\u015b\u0107 jest wielowymiarowa. \u0141\u0105czy w sobie r\u00f3\u017cne style i konwencje. Jest w niej przygoda, opis wielorybniczego rzemios\u0142a, gatunk\u00f3w wieloryb\u00f3w, \u017cycia marynarzy i s\u0105 rozwa\u017cania filozoficzne oraz alegoria odwiecznej walki dobra ze z\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

       W powie\u015bci wielorybniczy statek nazywa si\u0119 \u201ePequod\u201d, a dowodzi nim kapitan Ahab. Do za\u0142ogi krzyczy: \u201eAlbo \u015bmier\u0107 wielorybowi, albo \u0142\u00f3d\u017a w drzazgi!\u201d  Dla Ahaba bia\u0142y wieloryb zwany Moby Dickiem jest obsesj\u0105. Za wszelk\u0105 cen\u0119 chce go dopa\u015b\u0107 i si\u0119 zem\u015bci\u0107 za to, \u017ce ten kiedy\u015b odgryz\u0142 mu nog\u0119 i ma teraz  ko\u015bcian\u0105 protez\u0119. Kwestie bezpiecze\u0144stwa statku i za\u0142ogi schodz\u0105 na drugi plan. Najwa\u017cniejsza staje si\u0119 \u017c\u0105dza zemsty i po\u015bcig za wielorybem po oceanach \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

        Natomiast prawdziwy  kapitan Pollard po dramatycznych wydarzeniach na \u017caglowcu \u201eEssex\u201d zrezygnowa\u0142 z wielorybnictwa i zosta\u0142  latarnikiem w Nantucket.<\/p>\n\n\n\n

      Pe\u0142ne   odkrycie tw\u00f3rczo\u015bci Melville`a nast\u0105pi\u0142o dopiero w latach trzydziestych   XX wieku. Towarzyszy\u0142a mu wr\u0119cz fascynacja tym co napisa\u0142 Melville.  A szczeg\u00f3lnie zainteresowano si\u0119  powie\u015bci\u0105 \u201eMoby Dick\u201d.  W USA w 1945 roku powsta\u0142o The Melville Society. Zajmuje si\u0119 badaniem tw\u00f3rczo\u015bci Melville`a i jest najstarszym ameryka\u0144skim stowarzyszeniem  po\u015bwi\u0119conym jednemu autorowi. Zrzesza ono oko\u0142o 400 cz\u0142onk\u00f3w. Jednym z nich jest prof. Pawe\u0142 J\u0119drzejko, najbardziej znany i ceniony polski melvillista.  Jego autorstwa s\u0105 dwa bardzo ciekawe opracowania: \u201eMelville w kontekstach\u201d oraz \u201eP\u0142ynno\u015b\u0107 i egzystencja. Do\u015bwiadczenia l\u0105du i morza a my\u015bl Hermana Melville`a\u201d.<\/p>\n\n\n\n

        Par\u0119 tygodni temu w Szczecinie ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka \u201ePilot kapitana Ahaba\u201d.  Jej autorem jest  kpt. \u017c. w. J\u00f3zef Gaw\u0142owicz od lat zafascynowany tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Melville`a. W 2007 roku, w Szczecinie, w  trakcie zlotu  wielkich    \u017caglowc\u00f3w by\u0142 inicjatorem spotkania melvillist\u00f3w.   Sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej na \u017caglowcu \u201eFryderyk Chopin\u201d oraz w Starej Rze\u017ani wystawiono melvillowskie widowisko s\u0142owno \u2013muzyczne.<\/p>\n\n\n\n

         W swojej ksi\u0105\u017cce kapitan Gaw\u0142owicz nie tylko zach\u0119ca czytelnik\u00f3w do przeczytania \u201eMoby Dicka\u201d, ale staje si\u0119 swego rodzaju pilotem i przewodnikiem po wielkim dziele Melville`a.  Cytuje starannie wybrane jego fragmenty i tak ciekawie obja\u015bnia, \u017ce ma si\u0119 ochot\u0119 ponownie si\u0119gn\u0105\u0107 po powie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

          W filmie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

     W 1956 roku na ekrany wszed\u0142 film  \u201eMoby Dick\u201d w re\u017cyserii Johna Hustona. Rol\u0119 demonicznego, powie\u015bciowego kapitana Ahaba zagra\u0142 Gregory Peck. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce zgra\u0142 rewelacyjnie. To mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki niemu ten film, mimo up\u0142ywu tylu dekad nie starzeje si\u0119. Jest pere\u0142k\u0105 w\u015br\u00f3d filmowych ekranizacji wielkiej literatury.<\/p>\n\n\n\n

      Dramatyczn\u0105 histori\u0119 rozbitk\u00f3w z \u017caglowca \u201eEssex\u201d opowiada film \u201eW samym sercu morza\u201d  w re\u017cyserii Rona Howarda. Na ekrany wszed\u0142 w roku 2015.  Momentami sprawia wra\u017cenie reporterskiej relacji z tragicznego rejsu. Nie brakuje w nim scen drastycznych, wstrz\u0105saj\u0105cych, znakomitych zdj\u0119\u0107, ciekawych uj\u0119\u0107 i \u015bwietnie zarysowanych sylwetek g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w prawdziwych wydarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

             W operze<\/strong><\/p>\n\n\n\n

       Premiera ameryka\u0144skiej opery \u201eMoby Dick\u201d w dw\u00f3ch aktach odbywa\u0142a si\u0119 w Dallas, w Teksasie w roku 2010. Muzyk\u0119 napisa\u0142 Jake Heggi, a libretto Gene Scheer. W kolejnych latach przedstawienie zaprezentowano w: Australii, Kanadzie i ponownie w USA, w San Francisco, San Diego, w Waszyngtonie i Los Angeles. A od roku 2018 opera z bardziej oszcz\u0119dn\u0105 scenografi\u0105 i zmienionymi kostiumami by\u0142a prezentowana w licznych mniejszych o\u015brodkach. Opera wsz\u0119dzie by\u0142a odbierana entuzjastycznie. Czego nie mo\u017cna powiedzie\u0107 o polskiej premierze opery \u201eMoby Dick\u201d. Odby\u0142a si\u0119 ona w roku 2014 w Operze Narodowej Teatru Wielkiego w Warszawie. Autorem libretta by\u0142 Krzysztof Koehler.  Chwalono pi\u0119kn\u0105 muzyk\u0119 autorstwa Eugeniusza Knapika, ale dzie\u0142u zarzucano u\u0142omno\u015b\u0107 pod wzgl\u0119dem dramaturgicznym.<\/p>\n\n\n\n

    W sezonie artystycznym 2024-2025  opera \u201eMoby Dick\u201d b\u0119dzie wystawiona  w Metropolitan Opera w Nowym Jorku (muzyka \u2013Heggi, libretto Scheer). Ju\u017c wiadomo, \u017ce parti\u0119 kapitana Ahaba za\u015bpiewa tenor Brandon Jovanovich.   <\/p>\n\n\n\n

         Prawdziwy Moby Dick?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

     Ta nazwa  wzi\u0119\u0142a si\u0119 od wielkiego bia\u0142ego kaszalota, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 u wybrze\u017cy Chile. Mieszka\u0144cy niewielkiej chilijskiej  wyspy Mocha nazywali go \u201eMocha Dick\u201d.<\/p>\n\n\n\n

 Krystyna Pohl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 12 sierpnia 1819 roku.  W\u00f3wczas z portu Nantucket, znajduj\u0105cego si\u0119 na wyspie o tej samej nazwie (wschodnie wybrze\u017ce USA) wyp\u0142yn\u0105\u0142  w rejs wielorybniczy statek, tr\u00f3jmasztowy \u017caglowiec \u201eEssex\u201d.  Za\u0142oga liczy\u0142a dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Statkiem dowodzi\u0142 \u015bwie\u017co upieczony kapitan George Pollard, a pierwszym oficerem by\u0142 Owen Chase, do\u015bwiadczony wielorybnik i marynarz.  Mieli wr\u00f3ci\u0107 za…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2898"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2898"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2898\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2900,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2898\/revisions\/2900"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2898"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2898"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mojalasztownia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2898"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}